मातीचे महत्व

आपल्या मराठी भाषेत माती खाल्ली हा वाक्प्रचार लोकप्रिय आहे. एखादी व्यक्ती अतिशय चांगल्या पध्दतीने पुढे जात असेल आणि त्यानी अशी काही घोडचूक केली आणि त्याच्या होत असणाऱ्या प्रगतीला खीळ बसली तर त्या परिस्थितीत हा वाक्प्रचार वापरला जात असतो. म्हणजे नेहमीचे चांगले जेवण जेवायच्याऐवजी माती खाल्ली असं त्यामध्ये अभिप्रेत असतं. परंतु आपण जे जेवण जेवतो ते खऱ्या अर्थाने पाहिलं तर खऱ्याखुऱ्या मातीतुनच उत्पन्न होत असतं हे आपण त्यावेळी विसरलेलो असतो. ह्या वाक्प्रचाराच्यामध्ये असलेला तात्कालिक उपहास सोडला तर खरंच आपण आपल्या मातीला विसरत आहोत का हा प्रश्न सध्याच्या काळात प्रत्येकाने स्वतःला विचारणं आता आवश्यक झालं आहे.

 

आपण दररोज जे जेवतो ते अन्नधान्य, भाजीपाला, दुधदुभतं इतकंच नव्हे तर सर्व मांसाहारी पदार्थांचं मुळ मातीमध्येच आहे. त्यामुळेच आपल्या साहित्यात, कथा, कविता आणि लोकगीतांमध्ये आपण ह्या मातीला आई म्हणून संबोधतो. अशी घट्ट भावनिक वीण ज्या मातीशी आपली बांधली गेली आहे ती माती बनण्याची प्रक्रीया आपल्या पृथ्वीवर गेली काही लाख वर्षे चालू आहे. वारा, ऊन, पाणी ह्या विविध घटकांच्या प्रभावामुळे दगडांची झीज होते आणि माती बनते. अश्या रौद्र परिस्थितीत तयार झालेल्या मातीमध्येच ही पृथ्वीवरची सजीव सृष्टी कशी बहरली आहे हे आपण आपल्या शाळेच्या पुस्तकामध्ये शिकलेलो असतो. परंतु एकदा शाळा शिकून बाहेर पडले की बहुसंख्य लोक मातीचे हे बहुमोल विसरून जातात.

 

निव्वळ आपल्या कोकणातीलच नव्हे तर जगाचा जरी विचार केला तरी अजुनही बहुतांश शेती ही मातीतच होते. आणि ह्या शेतीतील ९० टक्के शेती पावसावर अवलंबून आहे. हे पावसावर अवलंबून असणे म्हणजे एक प्रकारे मातीवर अवलंबून असणेच असते कारण जे पावसाचे पाणी शेतातील माती धरून ठेवते तेच पिके वापरत असतात त्यामुळे शेतीसाठी पाणी हे जसे समीकरण आहे तसेच दुसरे समीकरण पाण्यासाठी माती असेही आहे असे म्हणायला पाहिजे.

 

तर बहुमोल अशी हि माती जर जमिनीवरून घालवून द्यायची असेल तर निव्वळ काही दिवस पुरेसे ठरू शकतात. एखादा पुर, अतिपावसाचा दिवस, वादळ सुध्दा ही माती आपल्याबरोबर वाहून नेऊ शकतो. इतकेच काय शेकडो वर्षे एखाद्या शेतात जपलेला सुपीक मातीचा थर मोठमोठ्या यंत्रसामग्रीने काढून टाकायचा म्हटला तर काही तास पुरेसे असतात हे आपण आधुनिक काळात नित्य पाहतच असतो. सध्या मातीची धुप हा खुप मोठा केवळ स्थानिकच नव्हे तर जागतिक पातळीवरील प्रश्न बनला आहे. युनायटेड नेशन्सच्या एका अहवालानुसार मातीच्या अश्या विविध कारणामुळे होणाऱ्या विनाशामुळे संपुर्ण जगात साधारण ३२० कोटी लोक बाधित होत असतात.

 

माती वाहून जाण्यामुळेच आपले नुकसान होते असे नाही तर मातीमध्ये असलेले सजीव व निर्जीव घटकांनाही विविध कारणांमुळे हानी पोचत असते आणि त्याचा परिणाम अखेर मानवी जीवनावर होत असतो. आपल्याला नुसत्या डोळ्यांनी वरवर दिसणारी माती म्हणजे निव्वळ दगडांची भुकटी नसते तर तो एक सजीव सृष्टीचा एक पाया असतो हे आपण परत परत लक्षात घेतले पाहिजे. एक चमचाभर मातीमध्ये १० ते १०० कोटी बॅक्टेरिया असू शकतात. हे बॅक्टेरीया जेंव्हा जिवंत व कार्यरत असतात तेंव्हा त्यावर वाढणाऱ्या वनस्पतींच्या पोषणासाठीही मदत करत असतात. मातीमध्ये वनस्पतींना लागणारी कितीही अन्नद्रव्ये खनिज स्वरूपात असली तरी जोपर्यंत ती वनस्पती शोषुन घेऊ शकतील अश्या स्वरूपात उपलब्ध होत नाहीत तोपर्यंत त्यांचा वनस्पतींना उपयोग होत नसतो.

 

शेतीमध्ये होत असलेल्या रासायनिक खते व औषधांच्या अतिवापरामुळे व मातीमध्ये असलेले सेंद्रीय कर्ब नष्ट होण्यामुळे ह्या जीवाणूंच्या संख्येवर तसेच कार्यक्षमतेवर परिणाम होता आणि अंततः वनस्पतींच्या पोषणावरही दुष्परिणाम होत असतात. ह्या कारणामुळेच सध्या आपल्या अन्नधान्यातील खनिजद्रव्ये व जीवनसत्वांचे नैसर्गिक प्रमाण कमी झाले आहे. असे म्हणतात की पुर्वी एका संत्र्यामधून जेवढे खनिज व जीवनसत्वे मिळत होती तेवढी आताच्या काळात एखाद्या व्यक्तीला संत्र्यातून मिळवायची झाली तर सहापट संत्री खावी लागतील.

 

आपला भारत देश अजुनही कुपोषणाच्या समस्येनी ग्रस्त आहे. पाच वर्षांखालील मुलांमध्ये अद्यापही जीवनसत्व अ, फोलिक अ‍ॅसिड ह्या बरोबर लोह, जस्त आणि आयोडीन ह्या खनिजद्रव्यांची कमतरतेमुळे येणाऱ्या विविध आरोग्य समस्यांचा सामना करावा लागतो. औषधी गोळ्या व सप्लिमेंट हा त्यावर कायमस्वरूपी उपाय होऊ शकत नाही. त्यासाठी आपल्या दररोजच्या आहारात योग्य पोषक घटकांचे प्रमाण वाढवावे लागेल. त्यासाठी आपण खात असलेले धान्य, भाजीपाला ह्याचे पोषणमुल्य चांगले कसे ठेवता येईल हे पाहिले पाहिजे. आणि हे पोषण मुल्य जर वाढवायचे असेल तर ज्या जमिनीमध्ये ही पिके घेतली जातात त्या जमिनी कश्याप्रकारे सशक्त करता येतील ते पाहिले पाहिजे. शेतीमध्ये नैसर्गिक चक्र सुस्थापित करणाऱ्या विविध पध्दती तसेच सेंद्रीय खतांचा वापर ह्यामुळे मातीमधील हा बिघडलेला समतोल परत साधायला आपल्याला मदत होईल.

=========================================================

हि लेखमाला मी पुर्वी एका रेडिओ कार्यक्रमासाठी लिहिली होती. आता सोशल मिडीयावर शेअर करतोय. मुळ नावासह शेअर करायला हरकत नाही.

-    सचिन पटवर्धन

माझा ब्लॉग: spaceforexpressions.blogspot.com