Sachcast

  कोकणात फणसाची लागवड दोन प्रकारची आहे. एक म्हणजे नवीन होत असलेली कलमांपासून होत असलेली लागवड. ह्यामध्ये स्थानिक तसेच विविध एक्झॉटीक प्रकारतील मुख्यत्वे कापा प्रकारातल्या फणसाची छोटी तसेच मोठी लागवड होत आहे. लागवड करणारे शेतकरी काही हौशी आहेत तर काही लोकांची व्यावसायिक पातळीवरही आहे. त्यामागे काही व्यावसायिक गणिते नक्की असतील आणि त्याचा विचार लागवड करणाऱ्याने केला असेल असे आपण गृहीत धरू शकतो. जी दुसरी लागवड आहे ज्याचा फारसा व्यावसायिक विचार सध्या होताना दिसत नाही ती म्हणजे आपली जुनी झाडे. त्यांचे पर्यावरणीय आणि व्यावसायिक असे दोन्ही प्रकारचे मूल्य आहे ते समजून घेतले तर त्याचा खुप चांगल्या प्रकारे शेतकऱ्यांना उपयोग होऊ शकेल आणि नवीन लागवडीचा खर्च न करता, आहे त्या झाडांपासून अधिक उत्पन्न मिळवणे शक्य होईल.   कोकणातली सर्वच जुनी लागवड हि बियांपासून केल्यामुळे त्याच्यामध्ये प्रचंड प्रमाणात वैविध्य आहे आणि एखाद्या मोठ्या मार्केटला जसे एकसारखे उत्पादन लागते तसे त्यापासून मिळू शकत नाही ही एक जुन्या लागवडीच्या फणसाबाबत समस्या आहे. अश्या परिस्थितीतही एखाद्या शेतकऱ्याकडे समजा ५ झाडे आहेत...

प्रथम थोडासा स्वानुभव लिहितो. आमच्याकडे फणसाची तीनच लागती झाडं आहेत. जेंव्हा सात वर्षापुर्वी मुंबई सोडून आम्ही आमच्या गावाला कायमचे रहायला आलो तेंव्हा दोन झाडे लावून नुकतीच दोन वर्षे झाली होती आणि एका जुन्या मोठ्या झाडाच्या फळांमध्ये भरपुर चीक होता आणि गरे इतके लहान होते की ते काढायचाही आम्ही कंटाळा करत असू. भाजीसाठीही तो फणस इतका चांगला नव्हता. त्यामुळे एकंदरीत फणसाच्या झाडांकडे आमचे दुर्लक्ष होते. एकदा लक्षात आलं की त्या जुन्या झाडाच्या खोडाला किडा लागलेला आहे आणि त्यामुळे ते झाड अजुन खराब होऊ शकतं. मग ती किड काढून टाकून त्या झाडाच्या अस्ताव्यस्त वाढलेल्या फांद्याही कापल्या कारण त्याची सावली बाजूच्या आंब्याच्या कलमांवर पडत होती. त्याच्या दुसऱ्या वर्षी हे झाड फळांनी भरपुर लगडले. ह्यावर्षी त्याची फळे खुप सुधारली होती आणि चवीष्टही होती. नवीन लावलेल्या दोन्ही झाडांनाही बरेच फणस धरले.   गावातल्या सर्वसाधारण शेतकऱ्यांना पडतो तो पहिला प्रश्न आम्हालाही पडला तो म्हणजे ह्या इतक्या साऱ्या फणसाच्या फळांचं करायचं काय? आम्हाला जसा काहीच अंदाज नव्हता तसाच दुर्दैवाने तो आजुबाजूच्या शेतकरी लोकांन...

ह्या गोष्टी आपल्याकडे फारश्या माहित नाहीत. पण त्या वाचून आपल्याकडे कोकणात आपण केवढ्या मोठ्या सहजपणे उपलब्ध अश्या आर्थिक स्रोतावर फारसं काहीही न करता बसलो आहोत ह्याची जाणीव नक्की होईल. • मुंबईमध्ये बऱ्याच जणांनी मोठमोठे कापे फणस त्यांचे गरे काढून रस्त्यावर विकले जात असताना पाहिले असतील. बरेचसे कोकणी लोक हे पाहतात तेंव्हा “एवढे महाग गरे कोण खाणार. गावाला जाऊ तेंव्हा पोटभर मिळतील ते सुध्दा फुकट!” असा विचार करून सरळ पुढे जात असतात. हे मोठ्या आकाराचे फणस एका छोट्याश्या परिसरातून येतात हे बऱ्याच लोकांना माहित नसते. पनरूती हे तामिळनाडूच्या कडलोर जिल्ह्यातील एक तालुक्याचे गाव. ह्या परिसरात साधारण १००० हेक्टरमध्ये फणसाची लागवड आहे आणि हेक्टरी सरासरी ४० टन उत्पादन ह्या शेतकऱ्यांना मिळते. शेतकऱ्यांना फणस फळाला अंदाजे १० रु प्रति किलो प्रमाणे दर मिळतो म्हणजे साधारण ४०० कोटी रुपयांची ह्या परिसरात निव्वळ फणसाच्या माध्यमातून उलाढाल होते. ह्यामधील पनरुती मार्केटमध्ये जो फणस येतो त्यातील २५% टक्के फणस एकट्या मुंबई शहरात पाठवला जातो असे येथील व्यापारी सांगतात म्हणजेच मुंबई शहर पनरुती परिसराला किमान १०...