Sachcast

हल्लीच मी अकोला जिल्ह्यातील काही गावात गेलो होतो. कामाच्या पलीकडे झालेल्या अनेक गप्पा बऱ्याच वेळा आपल्या देशाच्या दशेबद्दल बरंच काही सांगून जात असतात. आताच्या लेखातील सगळे प्रसंग मागासवर्गीय जातीच्या लोकांसोबत फिरताना अनुभवले आहेत. त्या वस्तीतील बहुतांश लोक मोलमजूरी करणारे आणि उर्वरीत गावापेक्षा अधिक गरीब असणारे. बचत गटाच्या महिलांसोबत माझा कामाचे विषय झाल्यानंतर एक तरूण मुलगी मला विचारू लागली, “सर, माझी डिग्री पुर्ण झाली आहे. मला ह्या बाकीच्या बायांसारखं शिवणकाम, शेती वगैरे काही करायचं नाही. मला माझ्या लायकीचं काम गावात राहून करता येईल का?” घरच्यांनी तिला आपल्या कोरडवाहू शेतीच्या जोरावर, मोलमजुरीच्या आधारावर शिकवले होते. पोरगी सुक्ष्मजीवशास्त्र घेऊन बीएस्सी झाली होती. मी तिला विदर्भात ग्रामीण भागातील शेती आधारीत असलेल्या मोठ्या अर्थव्यवस्थेत सध्याच्या परिस्थितीत विविध बॅक्टेरियल कल्चर, बायोकंट्रोल चा उद्योग एखाद्या छोट्याश्या गावात अगदी कमी जागेत, शहरापासून दुर ठिकाणीसुद्धा कसं करता येईल ह्याबद्दल सांगितलं. तीला त्या विषयाच्या डिग्रीमुळे हे सगळं आधीच माहित होते. माझं म्हणणं काही पटल...

गेल्या दिड महिन्यात कामाच्या निमित्ताने फिरताना काही चर्चा गप्पा झाल्या. त्यांचा एकमेकांशी काही तसा संबंध नाही पण त्यातले बिंदू जोडत गेलो तेंव्हा एक समान धागा मिळाला. प्रसंग- १ छत्तीसगड राज्यातील एक बऱ्यापैकी अंतर्भागातील गाव. मायनिंगमुळे विस्थापित झालेल्या बहुतांश बैगा आदिवासींची वस्ती. अगदी वीस वर्षांपर्यंत बाहेरच्या जगाशी अगदी थोडका गरजेपुरता संपर्क ठेवत, आपला तीर कमठा घेऊन जंगलात शिकार करणारे, कमीत कमी कपड्यात राहणारे हे लोक विस्थापित झाले आणि त्यांचा स्वतःला विकसित मानणाऱ्या लोकांशी अगदी जवळून संपर्क येऊ लागला. लोक सांगत होते, “पुर्वी आमच्याकडे लग्नं चार पाच हजार रुपयात होत होती. हुंड्याची पध्दत आम्ही अजुनही पाळत नाही पण आता आम्हाला पाहुण्यांसाठी विदेशी दारूचे खंबे, मटणाची महागडी जेवणं, डिजे पार्ट्या, गाड्या ह्या गोष्टींवर खर्च करावा लागतो. लाखभर रुपयेही पुरत नाहीत. पुर्वी रोख पैसा फारसा हाताशी नव्हता पण त्याबद्दल कधी दुःख वाटले नाही. आता गरीबीची लाज वाटायला लागली.” प्रसंग- २ आकाराने झपाट्याने वाढणाऱ्या बंगलोर महानगराच्या छायेत असणाऱ्या कोलार जिल्ह्यात गेलो होतो. तिथे कसा ...